Günlük hayatın yoğun akışında dostlarımızla, ailemizle veya iş arkadaşlarımızla sohbet ederken, farkında olmadan çok büyük bir manevi uçurumun kenarına sürüklenebiliyoruz. Çoğu zaman gıybet günahını sadece ağzımızdan dökülen kelimelerden, arkadan kurulan olumsuz cümlelerden ibaret sanma hatasına düşüyoruz. Oysa insan ilişkilerinin karmaşık yapısında bazen tek bir manidar bakış, küçümseyici bir omuz silkme, imalı bir tebessüm veya telefon ekranına yazılan tek bir harf, sayfalar dolusu sözden çok daha yıkıcı, çok daha kırıcı olabilir. Birinin adı geçtiğinde takınılan o sessiz ama çok şey anlatan tavır, aslında kalpteki manevi zayıflığın dışa vurumudur. Peki, gerçekten gıybet sadece dille mi yapılır? İslam ahlakı bu görünmez, sinsi ve gizli tehlikelere karşı ruh dünyamızı korumak için bizi nasıl uyarmaktadır?
Dil Dışı Gıybetin Görünmez Boyutları
Gıybeti dil ile açıkça söylemek, Müslüman kardeşinin bir eksikliğini, kusurunu veya hoşlanmayacağı bir özelliğini arkasından konuşup onu incitecek şekilde anlattığın için dinimizde haram kılınmıştır. Ancak bu yasağın sınırları sadece ses tellerimizle veya dudaklarımızdan dökülen hecelerle sınırlı değildir. Bir insanı ima yoluyla kötülemek, onun hakkında doğrudan konuşup gıybet etmek gibidir. Bu hususta beden dili de tıpkı söz gibidir. İşaret etmek, imalı konuşmak, dudak bükmek, göz kırpmak, kaş kaldırmak, yazı yazmak, taklit etmek ve muhataba karşı taraftaki insanın bir kusurunu hissettiren her türlü hareket gıybet sınıfına girer ve haramdır. Hakikatte büyük bir kul hakkı ihlali olan bu durum, insan ilişkilerindeki güven bağını zedelerken kendi iç dünyamızı da sinsice karartır.
Sosyal çevremizde, aile içinde veya arkadaş ortamında bir hata, eksiklik ya da hoşumuza gitmeyen bir durum gördüğümüzde bunu sürekli deşmek, ima yoluyla da olsa etrafa yaymaya çalışmak yerine, yüksek bir ahlaki olgunluk göstermek gerekir. İslam ahlakı, bir kusur gördüğümüzde onu ifşa etmek yerine örtmeyi, bir problem varsa onu yapıcı bir şekilde çözmeyi emreder. Bu bağlamda, gıybetin yıkıcı gücü ve islam ahlakında dilimizi korumanın yolları üzerine tefekkür etmek, bizi bu sinsi manevi hastalıktan muhafaza edecektir. Hz. Aişe (r.anha) validemizin naklettiği şu rivayet, farkında olmadan yaptığımız küçük bir el hareketinin bile ahirette ne kadar büyük bir vebal olarak karşımıza çıkacağını açıkça göstermektedir:
Bizim evimize bir kadın geldi. Kadın gittikten sonra elimle kadının kısa boylu oluşuna işaret ettim. Bunun üzerine Hz. Peygamber [s.a.v] bana şöyle dedi: 'Sen onun gıybetini yapmış oldun.' (Kaynak: İbn Hanbel, Müsned 24485; Beyhakî, Şuabü'l-İman 6219)
Hadislerin Dilinden Gıybetin Manevi Ağırlığı
Peygamber Efendimiz (s.a.v.) döneminde yaşanan hadiseler, bizlere bu günahın insan ruhunda ve toplumsal bağlarda ne kadar derin yaralar açtığını somut ve sarsıcı örneklerle hissettirir. Bazen çok sıradan, önemsiz gördüğümüz bir niteleme veya basit bir eleştiri, ahiret gününde önümüze aşılması imkansız dağ gibi engeller çıkarabilir. Geçenlerde bir mecliste şahit olduğum olayda, bir kişinin sadece bir başkasının yürüme tarzını küçümseyici bir mimikle taklit etmesi üzerine tüm ortamın buna gülmesi, sessiz günahların ne kadar kolay yaygınlaştığını bana bir kez daha hatırlattı. İşte tam da bu sessiz ve sinsi tavırlar, insanın amel defterini yiyip bitiren manevi birer tehlikedir. Asr-ı Saadet'te yaşanan şu sarsıcı olay, gıybetin manen ne derece kirletici ve iğrenç bir durum olduğunu gözler önüne serer:
Peygamber [s.a.v]’in yanında iken bir kadın için ‘Şu kadın ne kadar da uzun etekli imiş!’ dedim. Bunun üzerine Hz. Peygamber [s.a.v] bana dedi ki: 'At, at!' Ben ağzımdan bir çiğnem et parçası çıkardım. (Kaynak: İbni Ebi'd-Dünya, Gıybet 65-Edebu Lisan 213)
Bu mucizevi hadise, gıybetin sadece soyut, havada kalan bir kavram olmadığını, insanın ruhunu adeta çürüten, onu kardeşinin çiğ etini yemeye kadar götüren iğrenç bir manevi pislik olduğunu somutlaştırarak idrak etmemizi sağlamaktadır.
Beden Dili ve Taklit Yoluyla Gıybet
Bir insanın yürüyüşünü, aksayarak yürümesini, kendine has konuşma tarzını, şivesini veya fiziksel bir özelliğini taklit ederek başkalarını güldürmeye çalışmak, gıybetin en şiddetli ve azap bakımından en ağır olan türlerindendir. Çünkü taklit etmek, hedef alınan kişiyi değersizleştirmekte ve onunla alay etmekte sözden çok daha etkilidir. Günümüzde gerek günlük sohbetlerde gerekse ekranlarda eğlence ve mizah adı altında yapılan pek çok taklit ve parodi, aslında derin bir ahlaki yozlaşmayı barındırır. İnsanların doğuştan gelen veya sonradan maruz kaldıkları fiziksel kusurları birer eğlence malzemesi haline getirmek, kalbi katılaştırır. Bu noktada kulluğumuzu korumak ve kalbimizi temiz tutmak için samimi bir kulluk nişanesi olarak ihlas sahibi olmaya, niyetlerimizi her an gözden geçirmeye gayret etmeliyiz. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Hz. Aişe validemizin bir başkasını taklit ettiğini gördüğünde bu hassasiyeti şu sözlerle dile getirmiştir:
Hz. Peygamber [s.a.v], Hz. Aişe (r.anha)’nın başka bir kadının taklidini yaptığını gördü ve şöyle buyurdu: 'Bana şu kadar şu kadar verilse bile yine de bir insanın taklidini yapmak beni sevindirmez.' (Kaynak: İbn Hanbel, Müsned 24485; Beyhakî, Şuabü'l-İman 6219)
Yazı ve Klavye ile Yapılan Gıybet
Unutmamalıyız ki kalem de bir dildir ve yazıya dökülen her kelime, parmaklarımızdan çıkan her harf bizim sorumluluğumuzdadır. Günümüzün dijital dünyasında WhatsApp gruplarında, sosyal medya yorumlarında, forumlarda veya blog yazılarında bir kimsenin onurunu kıracak, onu küçük düşürecek veya çirkin gösterecek şekilde yazmak, gıybet günahının modern çağa uyarlanmış halidir. Bir yazarın, internet kullanıcısının veya sosyal medya takipçisinin, hedef göstererek belirli bir şahsın konuşmasını ya da eserini kötü niyetle çirkinleştirmesi açıkça gıybettir. Ancak burada önemli bir fıkhi istisna vardır: Eğer toplumu büyük bir zarardan korumak, bir yanlışı düzeltmek veya bir hatayı ilmi olarak açıklamak amacıyla isim vermeden, belirli bir şahsı hedef almadan genel bir durum tespiti yapılıyorsa bu gıybete girmez.
Örneğin 'Bir kavim veya topluluk şöyle dedi' diyerek genel bir eleştiri yapmak gıybet değildir. Gıybet, ister hayatta olsun ister vefat etmiş olsun, doğrudan belirli bir şahsın mahremiyetine, şerefine ve onuruna saldırmaktır. 'Bugün yanımızdan geçen birisi' veya 'bazı gördüğümüz insanlar' gibi kapalı ifadeler kullandığımızda bile, eğer muhatabımız bu sözlerden kimin kastedildiğini anlıyorsa, yine gıybet yapmış oluruz. Çünkü mahzurlu olan durum, muhataba hedef alınan şahsı bir şekilde hissettirmek ve onun kusurunu ortaya dökmektir. Eğer muhatabımız kimden bahsettiğimizi kesinlikle anlamıyorsa, ahlaki bir ders çıkarmak maksadıyla bu tarz konuşmalar yapmak caiz kabul edilmiştir.
Sessiz Günahlardan Arınmak İçin Dört Adımlı Eylem Planı
Gıybetin dille yapılanı kadar sessizce, mimiklerle ve beden diliyle yapılanından da korunmak için günlük hayatımızda uygulayabileceğimiz somut ve pratik adımlar şunlardır:
- Niyetinizi Her Sohbet Öncesi Tazeleyin: Bir araya geldiğiniz arkadaş veya aile meclislerine girmeden önce içinizden "Rabbim, bu mecliste hiçbir kulunun gıyabında konuşmamayı, ima ile dahi kimseyi incitmemeyi bana nasip et" diye dua edin.
- İmalı Sohbetlere Karşı Sessiz Kalmayın: Ortamda bir başkasının taklidi yapıldığında veya göz kırparak bir imada bulunulduğunda, gülerek bu günaha ortak olmak yerine konuyu hemen nezaketle değiştirin veya "Gıyabında konuşmayalım, buradaymış gibi davranalım" diyerek uyarın.
- Beden Dilinizi Eğitin: Birinin adı geçtiğinde göz devirmek, omuz silkmek veya dudak bükmek gibi istemsizce yaptığınız refleksleri fark ettiğiniz an kendinizi durdurun ve içinizden istiğfar getirin.
- Dijital Yazışmalarda Emoji Filtresi Kullanın: Arkadaş gruplarınızda birisi hakkında yazışırken, alaycı veya küçümseyici emojiler göndermeden önce parmağınızı ekrandan çekip o kelimenin veya emojinin karşı tarafa ulaştığında oluşturacağı kırgınlığı hayal edin.
